Dili -11/02/2026- Média Defisiensie, Relasiona ho rekrutamentu kadete foun PNTL ne’ebe dau-daun ne’e sai polémika iha públiku mak tersa ne’e Asosiasaun HAK liu husi komunikadu ba imprensa hodi husu entidade relevante atu anula desizaun, tanba komisaun rekrutamentu prátika sistema familiarizmu no viola direitus Úmanus la hatudu transparensia no kontra prinsípiu boagovernasaun

“Rekrutamentu Kandidatu Foun PNTL Kontra Prinsipiu Boa Governasaun”

Asosiasaun HAK, nu’udar organizasaun naun-governamental ne’ebé servisu iha área direitus umánus, observa katak prosesu rekrutamentu Polísia Nasionál Timor-Leste, PNTL ne’ebé dau-daun ne’e la’o hela mak momentu importante atu kontinua fortalese profisionalizmu, integridade no konfiansa públika ba forsa siguransa estadu nian.

Hare’e ba nesesidade seguransa iha rai laran, Konsellu Ministru diside hodi loke vaga ba kandidatu foun PNTL liuhusi Diploma Ministerial n.° 17/2025 (25 Juñu), ne’ebé altera ho Diploma Ministerial n.° 37/2025 (10 Outubru) kona-ba rekrutamentu ajente PNTL. Rekrutamentu ida ne’e importante tebes tanba PNTL mak instituisaun siguransa públika ho papel estratéjiku atu proteje no garante seguransa ba sidadaun iha estadu direitu demokrátiku.

Ami apresia esforsu husi Governu no instituisaun relevante sira ba politika rekrutamentu ida ne’e. Maibé, hanesan organizasaun direitus umánus, HAK subliña katak rekrutamentu PNTL presiza la’o tuir prinsipiu legalidade, transparénsia, méritu, imparsiálidade, igualidade oportunidade, tuir prinsipiu direitus umánus no enkuadramentu legal ne’ebé vigor.

Iha loron 3 fulan Fevreiru 2026, Komisaun Rekrutamentu PNTL públika lista jeral kandidatu foun ho total 12.874. Husi númeru ne’e, kandidatu 10.597 mak aprovadu no kandidatu 2.277 mak la aprovadu. Husi numeru aprovadu ne’e, fo prioridade ba kandidatu 400 tuir kouta kada munisipiu atu participa iha teste médiku. Situasaun ne’e sai polemika iha públiku tanba kandidatu sira konsidera katak naran aprovadu hotu iha lista, maibé la admiti ba teste médiku. Iha indikasaun mos katak lista kadetes foun ne’ebé admitidu ba teste médiku maioria mak oan husi superior PNTL sira.

Ho ida ne’e, HAK rekomenda:
1. Husu Ministeriu Interior no PNTL imediatamente atu anula dejisaun ida ne’e.
2. Husu ba PDHJ atu halo investigasaun klean hodi hatene pratika sira ne’ebé kontra prinsipiu Boa Governasaun.
3. Husu ba Parlamentu Nasionál, Komisaun B (Negósiu Estranjeiru, Defeza no Seguransa), atu halo fiskalizasaun ba prosesu rekrutamentu ne’ebé iha indikasaun kontra prinsipiu Boa Governasaun.

HAK fiar katak rekrutamentu PNTL ne’ebé la’o ho padraun di’ak no kredível sei kontribui ba hari’i forsa polísia profesionaál, disiplina no respeitu ba prinsipiu direitu umánus. Ami apresia kandidatu kadetes foun ne’ebé hatudu maturidade ba buka lia-los no justisa liuhusi dalan legal no demokratiku” portavóz Marina Galucho le’e iha Komunikadu imprensa ne’e, Tersa 10/02/2026.

Hafoin komunikadu ne’e, Antonino de Limas mos deklara, relasiona ho rekrutamentu kadete foun PNTL ne’ebe dau-daun ne’e sai polémika iha diskusaun públiku, redúz kandidatu aprovadu iha atestadu médiku, foti desizaun diskriminativu viola direitus umanus no la hatudu boagovernasaun iha prosesu rekrutamentu kadete foun PNTL, Maiske nune’e HAK espera iha diskusaun konsellu ministru sei rezolve polémika kadete foun PNTL mak sei la mosu provokasaun bo’ot ba situasaun rai laran, tanba envolve foinsa’e barak mak lakon direitu, iha prosesu rekrutamentu ne’e no indikasaun hatudu ajente polisia sira nia-oan hetan klasifikasaun diak no okupa númeru liña frente

enkotru konsellu minstru atu rezolve problema ida ne’e, ne’e hatudu katak estadu liu husi governu tau duni sira nia komitmentu atu resolve problema ne’ebe mosu, ita bo’ot sira hatene ba kazu ida ne’e, ne’ebe envolve foinsae barak ne’ebe bainhira la hetan solusaun ne’ebe diak, bele mos mosu asaun sira ne’be bele provoka situasaun ne’ebe la di’ak, hau hanoin ita nafatin asosiasaun HAK husi ohin rekomendasaun hanesan ne’e, karik aban ne’e iha konsellu ministru husu ba primeiru ministru atu fo orientasaun ka atu hakotu desizaun ne’ebe ladiak, bele fo klaramente hodi resolve problema ida ne’e, nafatin hatete foin sae sira ne’e iha direitu atu asesu ba servisu, ida ne’e ita nia konstituisaun mos asegura iha konvensaun internasional kona ba direitu ekonomiku sosial no kultura ita nia estadu ratífika, ne’e direitu sira nian, prátika sira ne’ebe mosu iha prosesu rekrutamentu iha mos indikasaun sira ne’ebe ajente polisia sira nia oan” Antónino de Limas esplika ba jornalista sira iha komunikadu ba imprensa ne’e iha areadores HAK Farol Dili.
Nune’e nia mos klareza, HAK nia parte hetan mos informasaun husi familia kadete foun (Fontes Anonimatu), iha kandidatu balun la liu teste, maibe tanba deit Polisia nia oan tenki pasa no iha balun nai rua liu hotu iha prosesu rekrutamentu ne’e,
“tuir informasaun ne’ebe HAK simu iha kandidatu balu maka iha teste monu iha tereñu maibe sira bele pasa ida ne’e polisia nia oan, iha barak informasaun ne’ebe HAK hetan husi familia polisia rasik sira hatete sira nia oan liu, balu oan nai rua pasa, karik ita bo’ot sira asesu ba informasaun ne’ebe iha, iha kandidatus balu ho númeru valor ne’ebe a’as, maibe bainhira iha rangking tau sira iha kotuk, ne’ee mak ohin ami nia deklarasaun ho títulu dehan lahatudu práktika boa governasaun, atu hatete ba komisaun rekrutamentu la aplika matemátika aritmátika simples, la aplika siénsia estatístika ne’ebe los bainhira halo rangking ka atu deside buat ruma bazea ba rezultadu valor ne’ebe kandidatu sira hetan, desozain ne’e lolos seidauk final tanba sei iha faze teste saúde nian bainriha ba teste saúde mak sira seidauk liu lolos ne’e iha númeru rihun sanulu ohin temi ne’e sira iha direitu atu tuir teste ba saúde nian depois sei bainhira iha kalkulasaun kandidatu ida ne’ebe ho valor a’as liu bazea ba númeru ne’ebe presija tanba atus haat deit, signifika laos rihun sanulu ne’e tenki liu maibe maibe bainhira hirak ne’ebe ho valor a’as liu sira ne’e mak merese duni, tanba ida ne’e mak hatudu katak prosesu hotu bele lao ho diak nune’e fo duni justija atu dehan bainhira bazea ba valor ne’ebe nia iha, nia fiar katak kadidatu sira mos sei la halo protesta tanba sira bazea ba faktus ne’ebe sira hare’e nakloke ba prosesu tomak ne’ebe sira kontribui”, Antonino Haktuir.

Ho esperansa tomak katak sei iha desizaun ne’ebe pozetivu karik la fo satisfasaun ba kandidatu sira maibe saida mak ita husu ne’e tanba ho baze fundamentu tanba prosesu sira kontra ona prinsipiu boa governasaun ne’e hatene la diskriminativa no tranzparensia ida ne’e tenki akontese, prátika sira ne’ebe lao lalos ita tenki hatete lolos, hatete momos, fiar katak primeiru ministru tau atensaun makas ba ida ne’e, ho esperansa tomak fiar katak aban desizaun ne’e bele tuir ezijensia husi kandidatu sira, bele loke prosesu foun envolve komponente sira hotu ne’ebe bele kontrbui ba prosesu ne’e lao ho diak, atu hatete ohin temi diploma ministerial ida anteriaor iha komisaun supervizaun no monitorizasaun envolve PDHJ, maibe iha altersaun ne’e reboga tia envolvimentu PDHJ nian, ida ne’e mos hatudu katak iha prosesu ne’e la involve orgaun ida hanesan PDHJ ne’ebe hare’e ba asuntu direitus umanus no boaguvernasaun ne’e bele mos ita hateten hakarak subar buat balun husi prosesu ne’e. Bainhira husi orgaun estadu ne’e PDHJ mak husu hanesan ne’e, tanba ne’e dalan legal ne’e karik kadetes sira liu dalan ne’e bele mos direitu tomak sira bele utiliza, husi HAK atu husu PDHJ maka tenki foti asaun ohin temi dehan investigasaun ba prosesu sira ne’ebe la’o lalos ne’e maibe mos bele apoiu sira, konaba advogadu ita nia estadu mos garantia wainhira kbi’it laek sira labele simu, estadu mak tenki ser fornese advogadu, lapresiza halo todan tan sira, ne’ebe PDHJ rekomenda ba alin sira atu buka advogadu, HAK atu hatete hanesan ne’e PDHJ favor apoiu husu ba ministériu públiku, karik sira buka lia los liu husi dalan legal, husu estadu atu apoiu sira, ne’ebe ita labele hatodan sira kbi’it la’ek tia hotu depois fo tan todan ba sira atu buka advogadu, tanba temi advogadu ita hanoin hela osan, hau fiar katak sira ida buka lia los ne’e barak mak aileba nia oan ekonomikamente sira mos labele halo ida ne’e.
Ba kestaun ida ne’e ami seidauk hetan informasaun detailla kona ba ida ne’e, maibe husi informasaun sira ne’ebe mak namkari karik ita bo’ot sira asesu bele los hanesan ne’e, tanba ne’e mak ohin ami nia rekomendasaun husu ba PDHJ hanesan orgaun rejistensia sira iha kompetensia tomak atu halo inkériku ba komisaun sira ne’ebe involve iha rekrutamentu ne’e ho nune’e bele fo serteza no klareza ba públiku katak, los ka lae? iha prosesu ne’e mosu buat ruma hanesan ita temi ministru nia subrinu ne’ebe idade liu tinan 23 tanba iha diploma ne’e hatete idade maximu tinan23, ita nia oan sira ne’e se iadade 23 maximu signifika sira ne’e moris iha era ida ita ukun rasik aa’n, tanba iha diploma ne’e hatete mos buat balu, dehan fo prioridade ba PNTL nia oan, fo prioridade ba patriota sira nia oan, ita bele kestiona, ohin ami temi prátika deskriminatrivu pártika ne’ebe kontra boa governasaun hanesan buat sira ne’e, lolos ne’e sira iha direitu tama prosesu batailla, tama prosesu rekrutamentu teste médiku liu faze sira ne’e hotu, depois hotu-hotu depende ba valor ne’ebe iha husi valor kualifikasaun sira iha, ho nune’e atu hatete labele diskrimina sira ne’ebe laos inan-aman mai husi polisia, veteranos sira nia oan hau hanoin ida ne’e importante liu” Antonino de Limas Hakotu ba Jornalista Sira.

Jornalista: AC/Alex
Editor: RKDTL